6 ขั้นตอนถอดองค์ความรู้…จากชุมแพรุ่นที่ 1 ถึงรุ่นที่ 2

ผู้เขียนได้ไปร่วมกิจกรรมเปิดชั้นเรียนและสะท้อนผลการสอน เรื่อง มหัศจรรย์การคิดและพัฒนาทักษะทางคณิตศาสตร์โดยวิธีการเรื่องราวและแผนภาพ (SDM) ณ ห้องประชุมนนทรี โรงเรียนชุมแพศึกษา อ.ชุมแพ จ.ขอนแก่น  ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนการดำเนินโครงการส่งเสริมนวัตกรรมสร้างสรรค์การเรียนรู้ ครั้งที่ 1/2554 (ระดับมัธยมศึกษา)รุ่นที่ 2  จากสำนักงานส่งเสริมสังคมแห่งการเรียนรู้และคุณภาพเยาวชน (สสค.)

รุ่นที่ 2 นี้ จึงเป็นโครงการต่อยอดที่เปิดโอกาสให้สถานศึกษาระดับมัธยมศึกษาของรัฐและเอกชนทุกสังกัด รวมถึงโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษาได้ริเริ่มโครงการนวัตกรรมสร้างสรรค์การเรียนรู้ในประเด็นใดประเด็นหนึ่งใน 3 ประเด็นร่วมกันเป็นเครือข่าย ภายใต้หัวข้อเรื่องหลัก (theme) ดังนี้ 1) การพัฒนาทักษะการคิด (Thinking Skills) 2) การส่งเสริมทักษะชีวิต (Life Skills) และ 3) การบริหารจัดการสถานศึกษาอย่างมีประสิทธิภาพ (Effective School Management)

ผู้เข้าร่วมงานในวันนั้น จึงเต็มไปด้วยเครือข่ายครูคณิตศาสตร์ ทั้งผู้สอนและผู้เรียน ซึ่งผู้เขียนก็เป็นหนึ่งในอดีตครูคณิตศาสตร์ รวมแล้วประมาณ 60 คน ประกอบด้วย 

1. ผศ.ดร.ปสาสน์  กงตาล คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
2. นายสมเดช สอนถม รองผู้อำนวยการ โรงเรียนชุมแพศึกษา
3. อาจารย์วรนัน  ขุนศรี  นักวิชาการจาก สำนักวิชาการ  สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.)
4. อาจารย์นิตยา อุดมผล อาจารย์ผู้สอนวิชาคณิตศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาจากโรงเรียนน้ำพองศึกษา จ.ขอนแก่น  
5. อาจารย์ไพบูลย์  โคตรบ้านแข้ อาจารย์ผู้สอนวิชาคณิตศาสตร์ระดับประถมศึกษา จากโรงเรียนภูเขียว จ.ชัยภูมิ
6. อาจารย์เจริญ ราคาแก้วอาจารย์ผู้สอนวิชาคณิตศาสตร์ระดับมัธยมศึกษา จากโรงเรียนหนองเรือวิทยา จ.ขอนแก่น
7. นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5/2 โรงเรียนบ้านแท่นวิทยา และนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5/13 โรงเรียนชุมแพศึกษา

อาจารย์ปรีชากร  ภาชนะ ผู้ได้ทุนสนับสนุนจากโครงการ “ระเบิดชั้นเรียน : คณิตศาสตร์ไม่ยากอย่างที่คิดด้วยวิธีการเรื่องราวและแผนภาพ” (Amazing Teaching : Mathematics makes it easy by SDM approach) ใช้ “การเขียนเชิงสร้างสรรค์ และศิลปะ” เข้ามาสร้างความเข้าใจ “คณิตศาสตร์” ได้ต่อยอดขยายผลในปีที่ 2 ด้วยการชักชวนอาจารย์ชัชวาล นามปรีดา ซึ่งได้รับทุนสสค.มาในรุ่นเดียวกัน และอาจารย์รุ่งนภา อารยธรรมโสภณ ครูหน้าใหม่มาร่วมทำงานเป็นเครือข่ายครูคณิตศาสตร์เป็นครั้งแรก

ช่วงเช้ามีการนำเสนอผลสำเร็จของโครงการโดยให้นักเรียนนำผลงานเรื่องราวและแผนภาพเรื่องอนุกรมมาประกอบการอธิบายข้อซักถามของผู้เข้าประชุม ซึ่งนักเรียนทุกคนทำได้ดีมาก  แม้จะมีบางคนที่ความเข้าใจในเนื้อหาคณิศาสตร์ยังไม่ลึกซึ้งนัก  แต่ก็เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี ส่วนช่วงบ่ายมีการสาธิตการสอนเป็นเวลา 1 ชั่วโมงในห้องประชุม

         ช่วงสำคัญคือช่วงสุดท้ายที่มีการทำ After Action Review : AAR  ซึ่งผู้เข้าร่วมประชุมได้สะท้อนสิ่งที่ได้เห็น  ได้สัมผัส ให้กับผู้ดำเนินโครงการทั้ง 3 คนได้รับทราบเพื่อจะได้นำความเห็นที่หลากหลายไปปรับปรุงวิธีการดำเนินการสำหรับช่วงเวลาที่เหลือต่อไป  กิจกรรมในวันนี้อาจเรียกได้ว่าเป็นการประเมินผลความสำเร็จระหว่างทางของโครงการ การจัดให้มีกิจกรรม AAR ขึ้นนับเป็นความใจกว้างของผู้ดำเนินโครงการที่สมควรแก่การยกย่องอย่างยิ่ง

จากกิจกรรมที่เห็นทั้งหมดใน 1 วัน อาจสรุปปัจจัยความสำเร็จได้ดังนี้

1. ผู้ดำเนินโครงการทั้ง 3 คนเป็นเพื่อนนักศึกษาระดับปริญญาโท  ม.ขอนแก่นรุ่นเดียวกัน  มีอุดมการณ์เดียวกันคือ … “ต้องการเห็นความเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนคณิตศาสตร์” เหมือนๆ กัน
2. อาจารยรุ่งนภาและอาจารย์ปรีชากรมีที่ปรึกษาคนเดียวกันคือ ผศ.ดร.ปสาสน์  กงตาล  ซึ่งสนใจนำนวัตกรรมเรื่องราวและแผนภาพมาสอนคณิตศาสตร์  และได้นำแนวคิดนี้ไปเผยแพร่มาแล้วในหลายประเทศ
3. เรื่องที่นำมาทำโครงการเป็นส่วนหนึ่งของวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโทของอาจารย์รุ่งนภากับอาจารย์ปรีชากร  สำหรับอาจารย์ชัชวาลเพิ่งมาเรียนรู้นวัตกรรมการนำเรื่องราวและแผนภาพมาสอนคณิตศาสตร์ในภายหลัง
4. ผศ.ดร.ปสาสน์  กงตาล  รับเป็นที่ปรึกษาโครงการ  ลงมานิเทศ ติดตามผลการดำเนินงานโครงการที่โรงเรียนด้วยตนเอง
5. โรงเรียนทั้ง 3 แห่งอยู่ไม่ไกลกันมาก  เมื่อต้องประชุมช่วงเย็นหลังเลิกเรียนก็สามารถทำได้โดยไม่ยากนัก  ซึ่งในความเป็นจริง อาจารย์ 3 ท่านได้มีการประชุมหารือกันหลายครั้ง  ข้อนี้เป็นจุดแข็งของโครงการ

จากปัจจัยความสำเร็จที่พบดังกล่าว  ทำให้ผู้เขียนใคร่นำ “บทเรียนจากชุมแพ”  มาเสนอให้ เพื่อแลกเปลี่ยนให้เห็นถึงปัจจัยความสำเร็จในการออกแบบโครงการกลุ่ม  ดังนี้

1. โครงการกลุ่มต้องดำเนินการแบบ “ร่วมคิด ร่วมทำ” ของโรงเรียนผู้เข้าร่วมโครงการทุกโรงเรียน  ไม่ใช่โรงเรียนหัวหน้าโครงการเป็นเจ้าของความคิด  เป็นผู้ออกแบบกิจกรรมทั้งหมด  แล้วมอบหมายให้โรงเรียนอื่นๆ ที่เข้าร่วมโครงการปฏิบัติ
2. ควรมีที่ปรึกษาโครงการซึ่งมีความรู้ความสามารถในเรื่องนั้นๆ ถ้าเป็นอาจารย์จากมหาวิทยาลัยได้จะดีมาก  เพราะท่านเหล่านี้จะช่วยประคับประคองทำให้โครงการสำเร็จ
3. ควรกำหนดให้มีการนำเสนอผลการดำเนินงานโดยนักเรียน (ถ้าเป็นโครงการที่ดำเนินโดยโรงเรียน) 2 ช่วงคือช่วงกลาง (formative evaluation) มีการทำ AAR เพื่อนำข้อเสนอแนะมาพัฒนาโครงการช่วงที่เหลือ  และช่วงท้ายของโครงการ (summative evaluation)  เพื่อสรุปผลการดำเนินงาน
4. ควรจัดเวทีให้มีการนำเสนอผลงานเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างผู้รับทุนด้วยกัน  อาจเป็นระดับภาคหรือระดับประเทศแล้วแต่ควรเหมาะสมของงบประมาณและเวลา
5. ควรจัดให้มีการประกวดโครงการโดยให้คะแนนเกณฑ์ “ผลกระทบที่มีต่อนักเรียน  นวัตกรรมและความยั่งยืนของโครงการ” มากกว่าข้ออื่นๆ
6. มอบหมายให้คณะผู้ติดตาม  เขียนสะท้อนให้เห็นสิ่งดีๆ/ความประทับใจที่เกิดขึ้นในพื้นที่ขณะที่ลงไปติดตามโครงการ  แล้วนำมารวบรวมไว้เป็นต้นทุนองค์ความรู้เพื่อใช้เป็นต้นแบบต่อไป

โดยรศ.ดร.จิราภรณ์  ศิริทวี

ที่ปรึกษาโครงการส่งเสริมนวัตกรรมสร้างสรรค์การเรียนรู้ ครั้งที่ 1/2554
(ระดับมัธยมศึกษา) รุ่นที่ 2